Levenslang in Nederland: wat betekent het en kan iemand ooit vrijkomen?

Aangehouden of opgeroepen voor verhoor?

Is er gevaar of nood: bel 112. Als verdachte bent u niet verplicht te antwoorden (artikel 29 lid 2 Sv). U mag zich laten bijstaan door een advocaat (artikel 28 lid 1 Sv), ook tijdens het po­li­tie­ver­hoor (artikel 28d Sv). Bent u aangehouden voor een misdrijf waarop twaalf jaar of meer staat, dan laat de hulp­of­fi­cier van justitie de raad voor rechts­bij­stand direct een advocaat aanwijzen, tenzij u zelf een advocaat heeft gekozen die op tijd beschikbaar is (artikel 28b lid 1 Sv).

Wat is levenslang?

Het Wetboek van Strafrecht kent twee soorten ge­van­ge­nis­straf: levenslang en tijdelijk.

De ge­van­ge­nis­straf is levenslang of tijdelijk.

Een tijdelijke ge­van­ge­nis­straf duurt minstens een dag en hoogstens vijf­en­twin­tig jaar (artikel 10 lid 2 Sr).

Ze kan tot dertig jaar gaan als op het misdrijf levenslang staat, of bij straf­verhoging wegens samenloop, ter­ro­ris­ti­sche misdrijven, herhaling of artikel 44, maar nooit langer dan dertig jaar (artikel 10 lid 3 en 4 Sr). Levenslang heeft geen einddatum. Volgens de Dienst Justitiële In­rich­tin­gen (DJI) is het de zwaarste straf die Nederland kent en krijgen alleen mensen die de meest ernstige misdrijven pleegden haar, bij­voor­beeld voor moord of terrorisme.

Op moord (opzettelijk en met voor­be­dach­ten rade een ander van het leven beroven) staat levenslang, tijdelijke ge­van­ge­nis­straf tot dertig jaar of een geldboete van de vijfde categorie (artikel 289 Sr). Lees meer bij moord en doodslag.

Levenslang of een lange tijdelijke straf

Levenslang en tijdelijke ge­van­ge­nis­straf vergeleken

	Tijdelijke ge­van­ge­nis­straf	Levenslang
Duur	1 dag tot 25 jaar, in bepaalde gevallen tot 30 jaar	Geen einddatum
Voor­waar­de­lijke in­vrij­heid­stel­ling	Mogelijk bij meer dan een jaar, voor hoogstens twee jaar	Niet mogelijk
Vrijkomen	Aan het einde van de straf of eerder via voor­waar­de­lijke in­vrij­heid­stel­ling	Alleen via gratie
Vaste toetsing	Niet nodig	Advies Ad­vies­col­lege na 25 jaar, gratietoets uiterlijk 3 jaar later

Elke zaak is anders

De voorbeelden, uitspraken en uitkomsten van rekenhulpen op deze site laten zien hoe de regels in andere situaties werken. Ze zeggen niet wat de uitkomst in uw zaak wordt: die hangt af van uw eigen afspraken, bewijs en om­stan­dig­he­den. Twijfelt u? Lees waar u gratis of betaalbare juridische hulp vindt.

Kan iemand met levenslang ooit vrijkomen?

Volgens de DJI was levenslang in Nederland lange tijd ook echt levenslang, en oordeelden het Europese Hof en de Hoge Raad dat dit in strijd is met de mensen­rechten. Daarom is het beleid aangepast: le­vens­lang­ge­straf­ten krijgen een kans om ooit terug te keren. De regels staan in het Besluit Ad­vies­col­lege le­vens­lang­ge­straf­ten.

Tijdlijn van de her­be­oor­de­ling

Moment (vanaf het begin van de detentie)	Wat gebeurt er
Na 22 jaar	Volgens de Rijks­over­heid start het Ad­vies­col­lege zijn onderzoek; slacht­of­fers en na­be­staan­den worden vooraf geïn­for­meerd
Na 25 jaar	Het Ad­vies­col­lege brengt zijn eerste advies uit over re-integratieactiviteiten, inclusief verlof (artikel 4 lid 1 onder a en lid 2 van het Besluit); de minister voor Rechts­bescherming beslist (artikel 7)
Uiterlijk 3 jaar later (na 28 jaar)	Via een voorstel tot gratie op initiatief van de minister wordt beoordeeld of gratie mogelijk is (artikel 4 lid 3 van het Besluit en artikel 19 Gratiewet); volgens de Rijks­over­heid adviseren het OM en de rechtspraak
Besluit	Volgens de Rijks­over­heid besluit de Kroon op voordracht van de minister. Bij geen gratie kan de ver­oor­deelde later zelf een nieuw gratie­verzoek indienen

Wat het Ad­vies­col­lege weegt (artikel 4 lid 4 van het Besluit):

• het re­ci­di­ve­ri­sico;
• de de­lict­ge­vaar­lijk­heid;
• het gedrag en de ont­wik­ke­ling van de ver­oor­deelde tijdens de detentie;
• de impact op de slacht­of­fers en na­be­staan­den, en in het licht daarvan de vergelding.

De ver­oor­deelde, de slacht­of­fers en de na­be­staan­den worden gehoord (artikel 4 lid 5). Het college bepaalt bij zijn advies ook wanneer het een ver­volg­ad­vies uitbrengt (artikel 4 lid 6).

De gratietoets. Gratie kan worden verleend als er een om­stan­dig­heid is waarmee de rechter geen of onvoldoende rekening kon houden, of als aannemelijk is geworden dat met de verdere ten­uit­voer­leg­ging geen met de straf­recht­stoe­pas­sing na te streven doel in re­de­lijk­heid wordt gediend (artikel 2 Gratiewet).

Uiterlijk drie jaar na het in het tweede lid bedoelde tijdstip wordt aan de hand van een voorstel tot gra­tie­ver­le­ning als bedoeld in artikel 19 van de Gratiewet de mo­ge­lijk­heid tot gra­tie­ver­le­ning beoordeeld.

Een positief besluit over re-integratie is volgens de DJI geen garantie op vrijlating. Over gratie in het algemeen leest u meer bij gratie.

Levenslang en jongeren

Was de verdachte bij het feit 12 tot 18 jaar oud, dan gelden de bijzondere regels van het jeugdstraf­recht en is artikel 10 niet van toepassing (artikel 77a Sr). De rechter kan bij 16- en 17-jarigen het vol­was­se­nen­straf­recht toepassen, maar ook dan kan levenslang niet worden opgelegd (artikel 77b lid 2 Sr).

Levenslang naast tbs

Een rechter kan naast een ge­van­ge­nis­straf ook tbs opleggen. Tbs is een maatregel, geen straf; de regels staan op tbs.

Wie kan u helpen?

Nu nodig

Een advocaat via de politie

U bent aangehouden voor een ernstig misdrijf.

Bij een misdrijf waarop twaalf jaar of meer staat, wordt een advocaat aangewezen (artikel 28b lid 1 Sv)

Straf­recht­advocaat

U of een naaste staat terecht voor een feit waarop levenslang staat, of er loopt een gratie­procedure.

Afhankelijk van de zaak; volgens de Raad voor Rechts­bij­stand betaalt de overheid soms mee

Justis

U wilt weten hoe een gratie­verzoek wordt ingediend en beoordeeld.

Geen kosten voor uw vraag

Specialist strafrecht

U wilt uw situatie straks laten beoordelen.

Afhankelijk van de zaak · Binnenkort via Legal Holding

Legal Holding is geen ad­vo­ca­ten­kan­toor en regelt geen pro deo. Een toevoeging loopt via de Raad voor Rechts­bij­stand; zie hulp.