Gratie: wanneer de Koning uw straf vermindert, verandert of kwijt­scheldt

Aangehouden of opgeroepen voor verhoor?

Is er gevaar of nood: bel 112. Bent u als verdachte aangehouden, dan mag u vóór het eerste verhoor een advocaat spreken en kan een advocaat op uw verzoek het verhoor bijwonen (artikel 28c en 28d Wetboek van Straf­vordering). Gaat het om een feit waarvoor voorlopige hechtenis is toegelaten en wilt u rechts­bij­stand, dan wijst de Raad voor Rechts­bij­stand een advocaat aan (artikel 28b lid 2). U bent niet verplicht te antwoorden (artikel 29 lid 2). Gratie speelt pas als uw straf on­her­roe­pe­lijk is.

Wat is gratie?

Gratie is ver­min­de­ring, verandering of kwijt­schel­ding van een straf of maatregel die de straf­rechter heeft opgelegd (artikel 4 lid 1 Gratiewet). Kwijt­schel­ding betekent dat u de straf, of het deel dat nog over is, niet meer hoeft te ondergaan. Verandering is bij­voor­beeld dat een vrijheids­straf wordt omgezet in een andere straf. De Grondwet bepaalt wie beslist:

Gratie wordt verleend bij koninklijk besluit na advies van een bij de wet aangewezen gerecht en met in­acht­ne­ming van bij of krachtens de wet te stellen voor­schrif­ten.

Justis behandelt de verzoeken namens de minister van Justitie en Veiligheid. Gratie is geen nieuwe rechtszaak: de ver­oor­de­ling blijft staan.

Wanneer kunt u gratie krijgen?

De wet noemt twee gronden:

op grond van enige om­stan­dig­heid, waarmede de rechter op het tijdstip van zijn beslissing geen of onvoldoende rekening heeft gehouden of kunnen houden en die, ware zij op dat tijdstip wel of voldoende bekend geweest, hem aanleiding zou hebben gegeven tot het opleggen van een andere straf of maatregel, of tot het afzien daarvan

De tweede grond is dat aannemelijk is geworden dat met de uitvoering van de straf, of de voort­zet­ting daarvan, in re­de­lijk­heid geen doel van de straf­recht­stoe­pas­sing meer wordt gediend (artikel 2 onder b). Justis noemt als voorbeeld dat het na de ver­oor­de­ling opeens slecht gaat met uw gezondheid. Volgens Justis geldt in het algemeen: hoe zwaarder de straf, hoe kleiner de kans op gratie.

Gratie is mogelijk als aan alle drie de punten is voldaan (Justis en artikel 6:7:1 Sv):

• De straf is on­her­roe­pe­lijk. U kunt niet meer in hoger beroep of cassatie.
• De straf is nog niet (helemaal) ondergaan.
• Er is een nieuwe om­stan­dig­heid of uw situatie is veranderd sinds de uitspraak.

Waarvoor kunt u gratie vragen?

Straf of maatregel	Gratie mogelijk?
Hoofd­straf­fen: ge­van­ge­nis­straf, hechtenis, taakstraf, geldboete boven €340	Ja, als ze on­her­roe­pe­lijk zijn opgelegd door de Nederlandse straf­rechter
On­voor­waar­de­lijke geldboete tot en met €340	Nee (artikel 6:7:1 lid 3)
Bijkomende straffen, zoals een ontzegging van de rij­be­voegd­heid	Ja
Maatregelen: onttrekking aan het verkeer, ontneming van weder­rechtelijk verkregen voordeel, tbs met verpleging, ISD-maatregel, vrijheids­beperking	Ja
Andere maatregelen	Geen gratie; het verzoek gaat naar de instantie die de uitvoering kan beëindigen of wijzigen (artikel 6:7:6)
Straf uit het buitenland die in Nederland wordt uitgevoerd	In bepaalde gevallen ja (artikel 6:7:1 lid 2)

Elke zaak is anders

De voorbeelden, uitspraken en uitkomsten van rekenhulpen op deze site laten zien hoe de regels in andere situaties werken. Ze zeggen niet wat de uitkomst in uw zaak wordt: die hangt af van uw eigen afspraken, bewijs en om­stan­dig­he­den. Twijfelt u? Lees waar u gratis of betaalbare juridische hulp vindt.

Zo vraagt u gratie aan

U dient een ver­zoek­schrift in op het vaste formulier. Het is ondertekend en vermeldt ten minste uw naam en adres, de datum, het vonnis of arrest waarvoor u gratie vraagt, en de redenen (artikel 3 lid 1 Gratiewet).

Volgens Justis kan dat op twee manieren:

• Digitaal, als ver­oor­deelde of gemachtigd familielid met DigiD; een advocaat of re­clas­se­rings­ambtenaar met eHerkenning niveau 4.
• Per post aan Justis, t.a.v. afdeling V&T/gratie, Postbus 20300, 2500 EH Den Haag. Download het formulier en open het met Adobe Reader of Acrobat.

Stuur altijd nieuwe, recente be­wijs­stuk­ken mee, zoals een werkgevers­verklaring, een verklaring van een medisch specialist, van een af­kick­kli­niek of een re­clas­se­rings­rapport, en een document waarin u uw verzoek uitlegt. Zonder die stukken neemt Justis het verzoek niet in behandeling.

Termijn: een onvolledig verzoek binnen zes weken aanvullen

Is het formulier niet volledig ingevuld, dan vraagt Justis (namens de minister) u de ontbrekende gegevens aan te vullen. U heeft daarvoor zes weken, te beginnen op de dag nadat dat verzoek om aanvulling is verzonden (artikel 3 lid 3 Gratiewet). Ontvangt Justis de gegevens niet op tijd en zijn ze essentieel, dan kan het verzoek buiten behandeling worden gelaten (artikel 3 lid 4).

Twee andere termijnen bepalen of de rechter advies geeft. Dient u het verzoek in binnen drie maanden nadat het vonnis on­her­roe­pe­lijk werd, zonder een nieuwe om­stan­dig­heid die daarna opkwam, dan wordt geen rechterlijk advies gevraagd (artikel 4 lid 5 onder a). Hetzelfde geldt als binnen een jaar vóór uw verzoek al eens op een verzoek over dezelfde straf is beslist, tenzij u een nieuwe om­stan­dig­heid aanvoert (artikel 4 lid 5 onder b). De minister kan het verzoek dan zelf afwijzen (artikel 8 lid 2 onder b).

Moet u de straf ondergaan terwijl het verzoek loopt?

Niet altijd. Een verzoek schort de uitvoering van rechtswege op als de straf nog niet is begonnen en het gaat om (artikel 6:7:2 lid 1 Sv):

• een vrijheids­straf van zes maanden of minder;
• een voor­waar­de­lijke vrijheids­straf van zes maanden of minder waarvan de uitvoering alsnog is bevolen;
• een taakstraf.

Ook als de uitvoering een jaar nadat de uitspraak on­her­roe­pe­lijk werd nog niet is begonnen (anders dan op uw eigen verzoek), schort een verzoek de uitvoering op (artikel 6:7:2 lid 2). Dat geldt niet als u on­ge­oor­loofd afwezig bent, al vastzit, of als er al eerder op een verzoek over dezelfde straf is beslist (artikel 6:7:3). In andere gevallen van een vrijheids­straf, tbs of ISD kan de minister bepalen dat de uitvoering wordt opgeschort of geschorst (artikel 6:7:4 lid 2). De opschorting begint zodra u daarvan bericht heeft gekregen en duurt tot er is beslist (artikel 6:7:4 lid 3).

Hoe wordt het verzoek beoordeeld?

1. Justis verzamelt gegevens over u en de straf en kan u horen (artikel 5 lid 1 en 2 Gratiewet).
2. Het OM geeft advies als de zaak door de meervoudige kamer werd behandeld of als het OM eerder een advies gaf (artikel 5 lid 4).
3. De rechter die de straf oplegde geeft advies (artikel 4 lid 1). Die vergelijkt uw situatie nu met die van toen.
4. De beslissing. Is het advies afwijzend en vindt de minister het verzoek ook niet toewijsbaar, dan wijst hij het zelf af (artikel 8 lid 2 onder a). Dat geldt niet bij vrijheids­straffen van samen zes jaar of langer of als het rechterlijk advies niet unaniem was (artikel 8 lid 3); dan beslist de Koning op voordracht van de minister (artikel 9).

Volgens Justis duurt de beoordeling gemiddeld zes maanden. U krijgt de beslissing per post; een afwijzing is met redenen (artikel 18 lid 2). Na een afwijzing heeft een nieuw verzoek alleen zin als uw situatie ingrijpend is veranderd, en bij een herhaald verzoek wordt de straf niet meer opgeschort (Justis; artikel 6:7:3 onder c Sv).

Gra­tie­be­slis­sin­gen in 2026

Beslissing	Kwartaal 1	Kwartaal 2
On­voor­waar­de­lijk toegewezen	40	33
Voor­waar­de­lijk toegewezen	18	10
Afgewezen	106	96
Buiten behandeling gesteld	65	68

Gratie onder voorwaarden

Gratie kan worden verleend onder voorwaarden over uw gedrag (artikel 13 lid 1 Gratiewet), bij­voor­beeld:

• onbetaalde arbeid verrichten of een leerproject volgen (lid 2);
• een geldsom aan de Staat betalen, of de schade van het slachtoffer geheel of ge­deel­te­lijk vergoeden (lid 3), binnen een termijn die de minister bepaalt en die met verlenging niet langer is dan twee jaar (lid 4).

De voorwaarden gelden tot het einde van een proeftijd van ten hoogste twee jaar (artikel 14 lid 1). Houdt u zich er niet aan, dan kan de gratie bij koninklijk besluit worden herroepen, nadat u bent gehoord; dat kan tot drie maanden na het einde van de proeftijd (artikel 17 lid 1 en 2).

Wat gratie wel en niet verandert

• Wel: de straf of maatregel wordt verminderd, veranderd of kwijt­ge­schol­den.
• Niet: de uitspraak en de registratie in uw justitiële do­cu­men­ta­tie. Volgens Justis worden die bij gratie niet aangepast. Wilt u gegevens laten verwijderen, dan loopt dat via Justid; zie strafblad.
• Niet voor de schade­vergoeding aan het slachtoffer. De schade­vergoedings­maatregel (artikel 36f Sr) staat niet in de lijst van artikel 6:7:1 lid 1 onder b Sv. Een verzoek om zo’n maatregel te verminderen gaat naar de instantie die bevoegd is de uitvoering te beëindigen of te wijzigen (artikel 6:7:6 Sv).

Wie kan u helpen?

Begin hier

Justis

U wilt weten hoe ver uw gratie­verzoek is of welke stukken nodig zijn.

Geen kosten voor uw vraag

Juridisch Loket

U wilt weten of een gratie­verzoek in uw situatie zin heeft.

Gratis bij een laag inkomen en weinig spaargeld

Specialist strafrecht

U wilt een onderbouwd gratie­verzoek laten opstellen.

Afhankelijk van de zaak · Binnenkort via Legal Holding

Legal Holding is geen ad­vo­ca­ten­kan­toor en regelt geen pro deo. Een toevoeging vraagt een advocaat aan bij de Raad voor Rechts­bij­stand; lees gratis of betaalbare juridische hulp.