Noodweer en nood­weer­ex­ces: wanneer bent u niet strafbaar als u zich verdedigt?

Aangehouden of opgeroepen voor verhoor?

Bij gevaar of letsel: bel 112. Bent u na een incident als verdachte aangehouden of uitgenodigd voor verhoor, dan mag u zich laten bijstaan door een advocaat (artikel 28 Wetboek van Straf­vordering) en kan de advocaat het verhoor bijwonen (artikel 28d). Bent u aangehouden voor een feit waarvoor voorlopige hechtenis is toegelaten, dan wijst de Raad voor Rechts­bij­stand op uw verzoek een advocaat aan (artikel 28b lid 2); u kunt hem vóór het eerste verhoor maximaal een half uur spreken (artikel 28c). U bent niet verplicht te antwoorden (artikel 29 lid 2). Een beroep op noodweer bespreekt u het best eerst met uw advocaat.

Wat zegt de wet over noodweer?

Noodweer staat in één artikel met twee leden: noodweer (lid 1) en nood­weer­ex­ces (lid 2).

Niet strafbaar is hij die een feit begaat, geboden door de nood­za­ke­lijke verdediging van eigen of eens anders lijf, eerbaarheid of goed tegen ogen­blik­ke­lijke, weder­rechtelijke aanranding.

Lid 2 bepaalt dat ook de over­schrij­ding van de grenzen van nood­za­ke­lijke verdediging niet strafbaar is, als die het on­mid­del­lijke gevolg was van een hevige ge­moeds­be­we­ging die door de aanranding is veroorzaakt. Dat heet nood­weer­ex­ces.

Noodweer is een straf­uit­slui­tings­grond: het feit is bewezen, maar u bent niet strafbaar. De rechter ontslaat u dan van alle rechts­ver­vol­ging (artikel 352 lid 2 Wetboek van Straf­vordering). Dat is iets anders dan vrijspraak, die volgt als het feit niet bewezen is (artikel 352 lid 1).

De voorwaarden voor noodweer

In 2016 gaf de Hoge Raad een sa­men­vat­tend overzicht van de aan­dachts­pun­ten bij noodweer (HR 22 maart 2016, ECLI:NL:HR:2016:456). Daaruit volgen deze vragen.

Noodweer: de voorwaarden

Vraag	Wat de Hoge Raad zegt
Was het verdediging?	Geen noodweer als uw gedraging naar de kern aanvallend was, bij­voor­beeld gericht op een con­fron­ta­tie of deelname aan een gevecht (r.o. 3.3).
Werd lijf, eerbaarheid of goed aangerand?	Van uzelf of van een ander. Het enkele huisrecht valt er niet onder. Een weder­rechtelijke beperking van uw bewegings­vrijheid kan een aanranding van het lijf zijn; een belediging is geen aanranding van de eerbaarheid (r.o. 3.3).
Was de aanranding ogen­blik­ke­lijk?	Ook een on­mid­del­lijk dreigend gevaar telt; enkele vrees niet. Is de aanranding voorbij, dan is noodweer niet meer mogelijk (r.o. 3.4).
Was de aanranding weder­rechtelijk?	Niet als de politie rechtmatig dwang­mid­de­len toepast, of als u zich verdedigt tegen iemand die zelf in noodweer handelt (r.o. 3.4).
Was verdediging nodig? (sub­si­di­ari­teit)	Niet als u zich aan de aanranding had kunnen en moeten onttrekken. Dat vraagt een reële en redelijke mo­ge­lijk­heid, en dat het van u gevergd kon worden (r.o. 3.5.2).
Was de verdediging in verhouding? (pro­por­ti­ona­li­teit)	De gedraging mag als ver­de­di­gings­middel niet in onredelijke verhouding staan tot de ernst van de aanranding. Het gekozen middel en hoe u het gebruikte, staan centraal (r.o. 3.5.3).

Bij de laatste twee vragen kan ook de persoon van de verdediger meewegen: van iemand met bijzondere vaar­dig­he­den of een bepaalde hoe­da­nig­heid, zoals een po­li­tie­agent, mag meer worden gevergd (r.o. 3.5.1 en 3.5.2). Volgens de Hoge Raad staat in beginsel het met kracht toebrengen van een diepe, potentieel dodelijke steekwond niet in verhouding tot een aanval met de blote handen of een vuist (r.o. 3.5.3).

Voorbeeld

Voorbeeld (fictief): Noor wordt 's avonds op straat vast­ge­gre­pen door een man die haar tas probeert af te pakken. Ze duwt hem weg en rent naar een open winkel

Aanranding

Ogen­blik­ke­lijk en weder­rechtelijk: lijf en goed (artikel 41 lid 1 Sr)

Verdediging

Wegduwen om los te komen, daarna vluchten

Toets

Nood­za­ke­lijk en in verhouding: de rechter beoordeelt dat achteraf

Fictief voorbeeld op basis van artikel 41 Wetboek van Strafrecht en HR 22 maart 2016, ECLI:NL:HR:2016:456, ge­con­tro­leerd 31-10-2026. De uitkomst hangt af van alle feiten.

Elke zaak is anders

De voorbeelden, uitspraken en uitkomsten van rekenhulpen op deze site laten zien hoe de regels in andere situaties werken. Ze zeggen niet wat de uitkomst in uw zaak wordt: die hangt af van uw eigen afspraken, bewijs en om­stan­dig­he­den. Twijfelt u? Lees waar u gratis of betaalbare juridische hulp vindt.

Nood­weer­ex­ces: te ver gaan door een hevige emotie

Nood­weer­ex­ces komt in beeld als aan alle eisen voor noodweer is voldaan, behalve aan de pro­por­ti­ona­li­teit (r.o. 3.6.1). Er moet dus wel een noodzaak tot verdediging zijn of zijn geweest. De Hoge Raad on­der­scheidt twee situaties (r.o. 3.6.2):

• Tijdens de aanval. U verdedigde zich toen dat nodig was, maar ging door een hevige ge­moeds­be­we­ging die de aanval ver­oor­zaakte verder dan geboden was.
• Net na de aanval. De aanval was al voorbij, maar uw reactie was nog het on­mid­del­lijke gevolg van de hevige ge­moeds­be­we­ging die de aanval ver­oor­zaakte.

De hevige ge­moeds­be­we­ging moet van door­slag­ge­vend belang zijn geweest. Ging het in wezen om een emotie die er al was, zoals bestaande kwaadheid op het slachtoffer, dan slaagt het beroep niet. De rechter kan letten op hoe ver u over de grens ging, de aard en de kracht van de emotie en de tijd tussen de aanval en uw reactie (r.o. 3.6.3).

Putatief noodweer: u dacht dat u werd aangevallen

Soms denkt iemand dat hij wordt aangevallen, terwijl dat niet zo was. Dat heet putatief noodweer. De rechter onderzoekt dan of sprake was van veront­schul­dig­bare dwaling: of u niet alleen kon, maar re­de­lij­ker­wijs ook mocht menen dat u zich zo moest verdedigen, omdat u zich het gevaar veront­schul­dig­baar inbeeldde of de dreiging verkeerd inschatte (r.o. 3.7.2). Het is geen apart wetsartikel; het verweer komt uit de rechtspraak.

Zelf de con­fron­ta­tie zoeken

Wat u vóór de aanval deed, kan een beroep op noodweer of nood­weer­ex­ces in de weg staan, maar alleen onder bijzondere om­stan­dig­he­den (culpa in causa). Bij­voor­beeld als u de aanval uitlokte met provocatie en uit was op een con­fron­ta­tie, of willens en wetens de con­fron­ta­tie zocht. Dat u zich alleen in een situatie begaf waarin een agressieve reactie te verwachten was, is daarvoor niet genoeg (r.o. 3.7.1).

Na een incident: wat u doet

• Veiligheid en zorg. Bel 112 bij gevaar of letsel.
• Rechten bij verhoor. U mag zich laten bijstaan door een advocaat en hoeft niet te antwoorden (artikel 28, 28d en 29 Wetboek van Straf­vordering). Lees het po­li­tie­ver­hoor en uw rechten als verdachte.
• Bewijs. De rechter moet een beroep op noodweer onderzoeken en mag de last om de feiten aannemelijk te maken niet alleen bij u leggen (r.o. 3.1.2). Ca­me­ra­beel­den, berichten en getuigen kunnen beslissend zijn.
• Welk feit. Noodweer is een verweer bij onder meer mis­han­de­ling en, in het uiterste geval, bij doodslag.

Wie kan u helpen?

Legal Holding is geen ad­vo­ca­ten­kan­toor en regelt geen pro deo. Een advocaat met een toevoeging vraagt u aan via de Raad voor Rechts­bij­stand; lees hulp.

Nu nodig

Advocaat via de Raad voor Rechts­bij­stand

U bent na een incident aangehouden en wordt verhoord.

Op uw verzoek aangewezen (artikel 28b lid 2 Sv)

Juridisch Loket

U heeft een dagvaarding of straf­be­schik­king gekregen en wilt weten wat u kunt doen.

Gratis bij een laag inkomen en weinig spaargeld

Specialist strafrecht

U wilt op de zitting een beroep doen op noodweer of nood­weer­ex­ces.

Afhankelijk van de zaak · Binnenkort via Legal Holding